D y s l a l i a całkowita (syn. bełkot, mowa bełkotliwa)
to
typowe zaburzenie ekspresji mowy, dotyczące jej fonetycznego aspektu.
Występuje ona wtedy, gdy dziecko nieprawidłowo realizuje kilka, a nawet
kilkanaście głosek (w skrajnych przypadkach dziecko zniekształca nawet
samogłoski), co powoduje, że jego mowa jest niezrozumiała. Nie
występują natomiast zaburzenia głosu i prozodii mowy.
W dyslalii całkowitej obserwuje się prawie wszystkie zjawiska
prowadzące do zniekształceń fonetycznej budowy wyrazów (metatezy,
elizje, substytucje, ubezdźwięcznianie, palatalizacja głosek twardych,
depalatalizacja głosek miękkich, nazalizacja głosek ustnych,
denazalizacja głosek nosowych itd.).
Dzieci z dyslalią całkowitą, ze względu na duży stopień niezrozumiałości ich mowy, często przejawiają lęk przed mówieniem. W
takich sytuacjach terapię rozpoczyna się od przełamania niechęci
dziecku do mówienia.
Najważniejszym celem terapii dyslalii całkowitej jest
poprawienie zrozumiałości mowy, a wtórnym doprowadzenie do ładnej i
starannej wymowy. Przy ustalaniu kolejności wywoływania głosek istotne
jest zachowanie określonego porządku, co oznacza, iż:
- najpierw wywołuje się brakujące głoski,
- potem usuwa się substytucje,
- a na końcu koryguje się deformowane głoski.
Ponadto przy opracowywaniu programu terapii należy też
uwzględnić zasadę, że najpierw wywołuje się te głoski, które w pewnych
kontekstach są wymawiane prawidłowo (co ustala się przy wykorzystaniu
metody słów-kluczy), Następnie kierując się zasadą indywidualizacji
najpierw pracuje się nad głoskami, które są dla danego dziecka
łatwiejsze pod względem artykulacyjnym oraz nad tymi, które są dla
niego ważniejsze (wówczas dziecko mocniej reaguje na stymulację).
W ustalaniu kolejności utrwalania głosek rozpoczyna się od lej
pozycji głoski w wyrazie, która jest dla dziecka najłatwiejsza (jest
to sprawą niezwykle indywidualną).
Terapię dyslalii całkowitej rozpoczyna się od wywoływania głosek optycznych (wizualnych).
Głoski optyczne (wizualne) to te, których artykulacje łatwo
można uświadomić drogą słuchowo-wzrokową, czyli za pomocą pokazu,
instrukcji, labiogramów.
Ważna jest kolejność wywoływania głosek. Poniżej przedstawiono
model takich ćwiczeń, który może ulegać modyfikacjom w zależności od
indywidualnych cech i możliwości pacjenta:
- głoski wargowe: b, p, m i wargowo-zębowe: f, w,
- głoski przedniojęzykowo-zębowe: n, t, d.
- głoski środkowojęzykowe: np. ś, ź, ź, dź,
- głoska dziąsłowa ,
- głoski tylnojęzykowe: k, g, ch,
- głoski przedniojęzykowo-zębowc: s. z, c, dz.
- głoski dziąsłowe: sz, ż, cz, dż, a na końcu r.
Rzadko się zdarza, by wady wymowy (takie jak: lambdacyzm, betacyzm czy nieprawidłowa realizacja głosek: t. d, ch,f, w, m. n, J)
występujące w zespole dyslalii całkowitej pojawiały się w izolowanej
postaci. Są one charakterystyczne dla dyslalii całkowitej oraz innych
poważnych zaburzeń mowy. dlatego też w niniejszym podręczniku omówiono
je w tym miejscu.
Uwaga: Spółgłoski m, n. t, d, ch. \,j
bardzo rzadko ulegają zniekształceniu. Jeżeli są nieprawidłowo
realizowane, to z reguły jedynie w formie substytucji albo są
zastępowane głoskami różniącymi się od nich w zasadzie tylko jedną cechą
dystynktywną, albo są podstawiane w miejsce innych trudniej szych
głosek
• Głoski m i n ulegają zniekształceniom jedynie w przypadku nosowania zamkniętego. Wówczas są wymawiane jako b i d.
W takich przypadkach prawidłową artykulację uzyskuje się poprzez
usunięcie przyczyny, czyli udrożnienie jamy nosowej. Pomocniczo, w celu
zlikwidowania nawyku nieprawidłowego oddychania w trakcie mówienia,
stosuje się naprzemienne ćwiczenia: wdech nosem - wydech ustami i wdech
ustami wydech nosem.
• Głoski t i d - podobnie jak min-
często są używane do substytuowania głosek trudniejszych. W ramach
ćwiczeń wstępnych można polecić dziecku, by szybko dotykało czubkiem
języka wewnętrznej powicrz.chni górnych zębów, ewentualnie, by
naprzemiennie dotykało czubkiem języka walka dziąsłowego i górnych
zębów. W sytuacji, gdy pokaz nie wystarcza, można polecić dziecku, aby w
trakcie wymawiania głosek p i b delikatnie wsuwało czubek języka między wargi, co doprowadzi do głosek / i d.
• Głoska ch bywa zastępowana
głoską/ W takich przypadkach głoski te różnicuje się słuchowo, Aby
odróżnić je. stosuje się ćwiczenia w naprzemiennym dmuchaniu i
chuchaniu na rękę (w pierwszym przypadku powietrze jest zimne, w drugim
ciepłe).
• Głoska ł w zasadzie mc ulega
zniekształceniom. Może być zastępowana przez iv. Wówczas uświadamia się
dziecku różnicę w sposobie artykulacji (przy w krawędzie górnych zębów
kontaktują się z dolną wargą, a przy I nic) oraz prowadzi się ćwiczenia różnicowania słuchowego tych głosek.
• Głoska j niekiedy może być
zastępowana przez /. Należy, tak jak w przypadkach wcześniej
omówionych, doprowadzić do zróżnicowania tych głosek. Jeśli brak jest
głoski /, wówczas przedłużone i łączy się z samogłoskami (ma, iiio...).
Wywoływanie samogłosek
Samogłoski rzadko bywają zniekształcane. Zdarza się jednak, żc e jest zastępowane głoską a. a y bywa mylone z i
i odwrotnie. Może leż wystąpić nieprawidłowa artykulacja głosek ustnych
(z zabarwieniem nosowym). Są to najbardziej wizualne głoski, dlatego
do ich wytworzenia najczęściej stosuje się metodę wzrokowo-słuchową.
tzn. demonstruje się pacjentowi prawidłowy układ artykulacyjny,
informuje o sposobie jego utworzenia (co dotyczy głównie układu warg
oraz dolnej szczęki) i zwraca się uwagę na różnicę w brzmieniu
dźwięków. W programie terapii koniecznie trzeba uwzględnić ćwiczenia
słuchowe, których celem jest różnicowanie samogłosek.
W uzyskaniu samogłosek o, u czasami
trzeba pomóc dziecku w wysunięciu i zaokrągleniu warg (np. palcem
wskazującym i kciukiem przyciskamy z obu stron policzki do dziąseł) lub
szpatułką przycisnąć przednią część języka, by podniosła się jego
tyłna część (Rodak 1994, 54).
By uzyskać samogłoskę i poleca się dziecku rozciągnąć wargi w szerokim uśmiechu (jak Pray s)> lekko otworzyć usta i nacisnąć palcem dno jamy ustnej od zewnątrz, co pozwoli na podniesienie przedniej części języka.
Samogłoskę e można wytworzyć poprzez śpiewanie je-je-je...(Rodak
1994). Drugim sposobem jest polecenie dziecku, by lekko otworzyło
usta, jak najmocniej wysunęło język na brodę i wymawiało głoskę a. Następnie dziecko wymawia e, stopniowo i powoli chowając język w jamie ustnej.
Samogłoskę y uzyskuje się, wykorzystując zabawy dźwiękonaśladowcze np. naśladowanie płaczu zawodzącego dziecka (Rodak 1994).
W celu uzyskania samogłosek ą i ę najpierw trzeba uświadomić dziecku zjawisko nosowości (pozwolić, by wyczuwało palcem wibrację skrzydełek nosa). Następnie o i e łączy się z przedłużoną głoską o tak. aby jej nosowość udzieliła się następującej po niej samogłosce (mmmo, mmme).
Po wywołaniu samogłosek przechodzi się do następnych głosek wizualnych, tj. spółgłosek z grupy wargowo-zębawych: w, fy p, b.
Wywoływanie głosek f, w
a) Ćwiczenia wstępne
Nieprawidłowa wymowa głosek / i w może być następstwem słabej
pracy mięśni warg, złej ruchomości szczęki i nieprawidłowego zgryzu.
Dobrym ćwiczeniem przygotowawczym do wywołania tych głosek jest
naprzemienne zagryzanie górnej i dolnej wargi.
b) Etap wywołania głoski
Nujczęściej głoski/, w uzyskuje się w
wyniku demonstracji ich prawidłowej wymowy. Głoskę / można też wywołać
poprzez przyciśnięcie palcem środka dolnej wargi do zębów w trakcie
dmuchania. Głoskę w uzyskuje się analogicznie, tyle żc głoską wyjściową jesl długie wymawianie głoski u
Terapia bcdacyzmu (głoski p, b)
a) Ćwiczenia wstępne
Przyczynami nieprawidłowej wymowy głosek p, h
mogą być: słaba praca mięśni warg, blizny na wargach, wady zgryzu,
trudności z domykaniem usi. W ramach ćwiczeń usprawniających pracę warg i
wzmacniających ich napięcie mięśniowe proponuje się: żucie warg,
masowanie ich zębami, trzymanie uslami słomki, nadymanie policzków,
mocne dmuchanie, mruczcnic przy silnie zaciśniętych wargach, parskanie
itp.
b) Etap wywołania głoski
Do wywołania tych głosek często wystarczy jedynie sam pokaz.
Jeśli nie przyniesie on skutku, prosi się dziecko o zaciśnięcie warg i
gwałtowne wypchnięcie powietrza z usl.
Jeszcze innym sposobem jesl wywołanie głosek p i h metodą substytucyjną: poleca się pacjentowi, by w czasie wymawiania u naprzemiennie zwierał i rozwierał wargi, co pozwoli uzyskać głoskę h\ szeptem wymawiane b przekształca się w p (Rodak 1994, 40).
Terapia lambdacyzmu (głoska/)
Głoska la stosunkowo rzadko jesl zniekształcana. Najczęściej jest zastępowana przez j, ewentualnie przez r.
Czasem (w przypadku niskiej sprawności języka) bywa wymawiana dozębowo
lub międzyzębowo, czyli iejęzyk porusza się w płaszczyźnie poziomej, a
zwarcie występuje pomiędzy grzbietem języka a górnymi zębami. Wywołanie
i doprowadzenie do starannej wymowy tej głoski (tj. do kontaktu czubka
języka z wałkiem dziąsłowym i ruchu języka w płaszczyźnie pionowej)
jest niezwykle ważne z uwagi na to, że len układ artykulacyjny stanowi
punki wyjścia do terapii sygmatyzmu (głosek: sz, ż, cz, dż) oraz terapii rotacyzmu.
a) Ćwiczenia wstępne
Na tym etapie stosuje się wszystkie ćwiczenia, których celem
jest doprowadzenie do pionizacji (palatynacji) języka, np. oblizywanie
czubkiem języka walka dziąsłowego przy szeroko otwartych ustach.
b) Etap wywołania głoski
Po wyćwiczeniu języka, do pojawienia się głoski ł wystarczy jedynie pokaz właściwego sposobu jej artykulacji. Można też poprosić dziecko, aby w trakcie wymawiania długiego a podniosło język do góry, a jego czubkiem dotknęła wałka dziąsłowego.
Wywoływanie głosek miękkich
a) Ćwiczenia wstępne
Główną przyczyną nieprawidłowej realizacji łych głosek jest
nieumiejętność wysklepienia grzbietu języka i skontaktowania go z
podniebieniem twardym (co najczęściej przejawia się łym. żc dziecko nic
potrafi ssać cukierków, tylko je gryzie). Dlatego w tych przypadkach
podstawą terapii jest wypracowanie (cj umiejętności. Można to uczynić
za pomocą następujących ćwiczeń: naśladowania czynności ssania
cukierka, mlaskania, zaczepienia czubka języka o dolne zęby,
wybrzuszenia języka oraz szybkiego otwierania i przymykania ust i
poruszania dolną szczęką.
b) Etap wywołania głoski
Głoski miękkie najczęściej pojawiają się samoistnie zaraz po
wywołaniu ich twardych odpowiedników. Jeżeli lo nic nastąpi, proponuje
się łączenie twardych odpowiedników z sylabami: tja, ije, ijo, Iju itd. W przypadkach substytuowania tych głosek prowadzi się ćwiczenia różnicowania słuchowego.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz