GŁOSKI SZUMIĄCE ZESTAW ĆWICZEŃ NARZĄDÓW MOWY, PRZYGOTOWUJĄCYCH DOPRAWIDŁOWEJ WYMOWY GŁOSEK [SZ] [Ż] [CZ] [3].

Ćwiczenia języka

1. Wysuwanie szerokiego języka na zewnątrz jamy ustnej.
2. Żucie brzegów języka zębami trzonowymi, w celu rozciągania całej jego powierzchni.
3. Klaskanie językiem - naśladowanie odgłosu konia uderzającego kopytami o bruk.
4. Dotykanie czubkiem języka górnych zębów po stronie wewnętrznej, podczas szerokiego otwierania jamy ustnej - zabawa Liczenie ząbków.
5. Oblizywanie językiem górnych zębów po wewnętrznej stronie przy zamkniętych,
   a następnie otwartych ustach - naśladowanie mycia zębów językiem.
6. Przytrzymanie przez kilka sekund czubka języka na podniebieniu przy szeroko otwartych ustach - zabawa Zaczarowany język.
7. Cofanie języka w głąb jamy ustnej, zaczynając od górnych zębów, a kończąc na podniebieniu miękkim - zabawa Krasnoludek zagląda do gardła.
8. Zlizywanie czubkiem języka z podniebienia, np. kawałka rozmiękczonej czekolady lub gumy rozpuszczalnej.
9. Ssanie czubkiem języka na podniebieniu małego pudrowego cukierka, musującej witaminy C, opłatka lub naśladowanie ssania pożywienia.
10. Wydmuchiwanie powietrza przez język zwinięty w tzw. rynienkę boki języka przylegają do górnych dziąseł. Zjedzenie wcześniej miętowego cukierka sprzyja intensywniejszemu odczuciu przepływu powietrza przez środek języka.

 Ćwiczenia warg

1. Naśladowanie mlaskania.
2. Śpiewanie znanych melodii na sylabach: la, lo, le, lu, ly.
3. Cmokanie ustami naśladowanie posyłania całusków.
4. Wysuwanie zaokrąglonych warg do przodu w kształcie ryjka świnki.
5. Wydawanie odgłosów:

• • krowy - mu, mu,
• • kukułki - kuku, kuku,
• • sowy - hu, hu,
• • psa - hau, hau,
• • rybki - plum, plum,
• • pukania - puku, puku,
• • uderzania - buch, buch,
• • chodzenia - tupu, tupu.

1. Wysuwanie warg do przodu, a następnie naprzemienne ich otwieranie i zamykanie - naśladowanie pyszczka rybki.
2. Układanie warg w kształcie ryjka, a następnie ich rozsuwanie do uśmiechu.
3. Przytrzymywanie wargami wkładki przedsionkowej zwanej też smoczkiem ortodontycznym podczas prób wyciągania go z ust.
4. Gra na trąbce z szerokim ustnikiem, flecie, harmonijce ustnej.

 Głoska [sz] 

Jest to głoska szczelinowa, przedniojęzykowo- dziąsłowa, bezdźwięczna, twarda, ustna. (Ostaszewska, Tambor 1997, 30; 2000, 33 42; Karczmarczuk 1987, 104; Skorek 2000, 164).

Prezentujemy przed lustrem układ narządów mownych przygotowanych do wybrzmienia głoski. Unosimy język na wałek dziąsłowy. Zbliżamy, ale nie zaciskamy zębów oraz układamy usta w ryjek. Następnie podczas wydechu wymawiamy przedłużone [sz].

Jeśli poinstruowana osoba ma trudności z uniesieniem języka, powtarzamy jedno
z ćwiczeń przygotowujących do wywołania głosek szumiących, tj. klaskanie językiem, czyli wydawanie odgłosu biegnącego konia. W czasie wykonywania ćwiczenia polecamy zatrzymać czubek języka na podniebieniu, równocześnie własnymi rękami przesuwamy policzki do przodu w celu uzyskania ryjka i polecamy wybrzmieć [sz]. Jeśli nadal dziecko ma problem z utrzymaniem języka na wałku dziąsłowym, uwrażliwiamy miejsce artykulacji (Demel 1994, 59), dotykając podniebienie słonym paluszkiem lub rurką waflową, którą dziecko zje w nagrodę po prawidłowym wykonaniu polecenia. Uczulać możemy również sondami lub szpatułkami medycznymi, co jednak w przypadku małego dziecka jest negatywnie kojarzoną czynnością.

 W skrajnych przypadkach można przytrzymać uniesiony język palcem lub szpatułką
i polecić dziecku długo dmuchać przez zęby (Nowak 1995,14; Antos, Demel, Styczek 1971, 124). Jedną z przyczyn zniekształceń głoski [sz] oraz pozostałych w szeregu [ż] [cz] [3] może być seplenienie międzyzębowe lub boczne, czyli realizacje z językiem między zębami lub językiem skręconym na bok. W takich sytuacjach konieczne jest uświadomienie potrzeby trzymania języka za zębami oraz kierowania strumienia powietrza środkiem. W przypadku seplenienia międzyzębowego wszystkich głosek dentalizowanych zaleca się rozpoczynanie ćwiczeń korygujących od głoski [sz], następnie pozostałych z szeregu szumiących, potem kolejno głosek syczących, a na końcu - ciszących. Przyczyną takiego postępowania jest konieczność nauczenia trzymania języka za zębami. Dziecku łatwiej trzymać pionowy język za zębami niż wykonywać nieznaczny ruch cofający język w głąb jamy ustnej. Inną propozycją jest polecenie ściskania zębami szpatułki lub plastikowej rurki do picia napojów podczas wymawiania głosek syczących, realizowanych międzyzębowo. Zaleca się również wybrzmiewanie wywołanych głosek w pierwszej kolejności z [k] [z] [o] [u] (Komornicka 1999, 6). Przy seplenieniu bocznym terapia powinna rozpoczynać się od głoski [s] ze względu na potrzebę kierowania strumienia powietrza środkiem, a nie bokiem jamy ustnej. Proponuje się również rozpoczynanie terapii sygmatyzmu bocznego od metody żucia, tj. rozluźnienia i poszerzenia całej masy języka przed przystąpieniem do korekcji (Komornicka 1999, 6). W sytuacjach, gdy dziecko ma problemy z wybrzmiewaniem [sz] - mimo dokładnego wyćwiczenia narządów artykulacyjnych - terapię rozpoczynamy od [cz]. Głoska ta wypowiadana jest krótko, ponieważ nie należy do głosek trwałych. Zaczyna się zwarciem czubka języka z podniebieniem, nagłym oderwaniem apexu spowodowanym przepływem strumienia powietrza z płuc do jamy ustnej. Dla niektórych dzieci jest to łatwiejsze do wykonania niż zbliżenie i dłuższe utrzymywanie przodu języka przy podniebieniu, a jego boków - przy zębach trzonowych. Ćwiczenia korygujące rozpoczynamy z chwilą pojawienia się zniekształconych głosek w mowie potocznej dziecka, nie czekając na ich samoistne poprawne wybrzmiewanie, ponieważ w przypadku deformacji jest to niemożliwe.

Jeśli dziecko nieprawidłowo wymawia głoskę [sz], to zazwyczaj zaburzone są pozostałe głoski szumiące [ż] [cz] [3]. Sumienne i dokładne wykonywanie ćwiczeń języka i warg oraz czyste brzmieniowo wywołanie i utrwalenie głoski [sz], zaczynając od izolacji, poprzez logotomy, nagłos, śródgłos i wygłos wyrazowy, kończąc na zdaniach i dłuższych wypowiedziach, np. w wierszach i opowiadaniach, sprzyja zarówno automatyzacji głoski, jak i przyspiesza prawidłowe przyswojenie pozostałych w szeregu głosek, tj. [ż] [cz] [3].